Badania w kulturze » krajobraz kulturowy http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl Badania w kulturze Thu, 25 Jan 2018 13:07:09 +0000 pl-PL hourly 1 http://wordpress.org/?v=4.0.22 Sprawozdanie z realizacji w latach 2010-2011 Wojewódzkiego programu opieki nad zabytkami w Małopolsce na lata 2010-2013 http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2013/01/04/sprawozdanie-z-realizacji-w-latach-2010-2011-wojewodzkiego-programu-opieki-nad-zabytkami-w-malopolsce-na-lata-2010-2013/ http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2013/01/04/sprawozdanie-z-realizacji-w-latach-2010-2011-wojewodzkiego-programu-opieki-nad-zabytkami-w-malopolsce-na-lata-2010-2013/#comments Fri, 04 Jan 2013 16:49:22 +0000 http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/?p=4364 czytaj więcej]]> Sejmik Województwa Małopolskiego uchwalił przyjęcie sprawozdania z realizacji w latach 2010-2011 Wojewódzkiego programu opieki nad zabytkami w Małopolsce na lata 2010-2013. Zapraszamy do zapoznania się z tym opracowaniem.

Misja tego programu została określona następująco:

W celu ochrony dziedzictwa kulturowego wojewódzki program przyjmuje zasadę prowadzenia działań służących zachowaniu autentyzmu obiektów i obszarów zabytkowych oraz uznania pojęcia autentyzmu za naczelną wartość dziedzictwa kulturowego. Program zakłada kompleksowość opieki nad dziedzictwem kulturowym, w której rezultacie prowadzone będą działania mające na celu powstrzymanie niekorzystnych i niekontrolowanych przemian przestrzeni kulturowej. Ochrona zasobów kultury materialnej i niematerialnej oraz kształtowanie krajobrazu kulturowego powinny inicjować i wspierać rozwój gospodarczy. W tym celu należy wdrażać mechanizmy wsparcia i aktywizacji użytkowników wartościowych obiektów – zarówno zabytków, jak i dóbr kultury współczesnej – do inwestowania we własne nieruchomości oraz podjęcia zagospodarowania tych, które niszczeją. Program postuluje utworzenie i upowszechnienie nowego modelu „użytkowania zabytków” łączącego ochronę zabytków, poszukiwanie możliwych form opieki nad zabytkami oraz tworzenie sprzyjających warunków dla rozwoju, w szczególności sektora przemysłów czasu wolnego i kreatywnych poprzez nadanie zabytkom nowych funkcji. (źródło: malopolskie.pl)

W sprawozdaniu zamieszczone są informacje dotyczące realizacji celów regionalnego programu ochrony zabytków w ramach działań samorządu regionalnego oraz jego partnerów: samorządów lokalnych, organizacji pozarządowych, podmiotów kultury i innych. Określeniu stopnia realizacji celów strategii służy 47 wskaźników dobranych do monitoringu poszczególnych priorytetów i zadań. W oparciu o przyjęte wskaźniki można wskazać główne zadania, na których koncentruje się ta strategia:

  • stworzenie skutecznego systemu ochrony zabytków i krajobrazu kulturowego;
  • stworzenie skutecznego systemu wsparcia publicznego dla podmiotów zajmujących się ochroną i animacją dziedzictwa kulturowego w regionie;
  • budowanie kompetencji umożliwiających aktywne zaangażowanie w ochronę i animację dziedzictwa kulturowego w społecznościach lokalnych Małopolski;
  • rozwój przedsięwzięć sprzyjających ekonomicznej orientacji dziedzictwa kulturowego (tworzenie tzw. produktów lokalnych: kulinariów, szlaków kulturowych, festiwali, dizajnu, przedsięwzięć artystycznych,, itp.).

W podsumowaniu publikacji autorzy zwracają uwagę na wzrastającą aktywność wielu podmiotów w zakresie ochrony, animacji i wykorzystania biznesowego dziedzictwa kulturowego w Małopolsce. Region może być postrzegany jako lider w zakresie bogactwa i korzystania z posiadanych walorów kulturowych w Polsce. Ale jednocześnie zwracają uwagę, że rozwój – korzystający z walorów dziedzictwa i krajobrazu kulturowego – ma często charakter rabunkowy, skutkujący dezintegracją walorów, na których się opiera.

Na podstawie raportu można wskazać punkty węzłowe związane o osiągnięciem założonych w strategii celów. Poniżej zamieszczone cytaty pochodzą ze Sprawozdania z realizacji w latach 2010-2011 Wojewódzkiego programu opieki nad zabytkami w Małopolsce na lata 2010-2013.

W regionie, po utworzeniu decyzją Rady Miasta Krakowa w 2010 roku Parku Kulturowego Stare Miasto – istnieją tylko dwa parki kulturowe (mimo propozycji ujętej w Planie zagospodarowania przestrzennego Województwa Małopolskiego utworzenia aż 224 parków). Ochrona obszarowa jest ochroną problemową, dotyczy wielu obiektów, właścicieli i dziedzin życia. (str.91)

Na koniec 2011 roku w regionie obowiązywało 1 981 planów obejmujących 63,23% powierzchni województwa (średnia dla kraju wynosiła tylko 28,08%). Wielkość obszarów chronionych w miejscowych planach w regionie określona została jedynie szacunkowo – na blisko 9% powierzchni województwa ogółem. To dobra, zauważalna tendencja – im więcej będzie planów, im większe będzie pokrycie planistyczne, im więcej będzie obszarów chronionych – tym lepsza i skuteczniejsza będzie systemowa ochrona prawna zagospodarowania przestrzennego regionu, lokalnych typów i rodzajów zabudowy, tradycji ruralistycznych i urbanistycznych, historycznych materiałów, ochrona krajobrazu i wartościowych obiektów – zabytkowych i dóbr sztuki współczesnej. (str.91)

Istotnym wyzwaniem są kwestie planowania przestrzennego/ ładu urbanistycznego oraz słabość systemu ochrony krajobrazu kulturowego, w tym kluczowych zespołów zabytkowych regionu.

Na koniec 2011 roku obowiązywał wojewódzki program [ochrony zabytków i dziedzictwa kulturowego], tylko 3 powiatowe (z 22) oraz tylko 20 programów gminnych (z 182). W okresie poddanym sprawozdawczości powstała większość obowiązujących wówczas dokumentów, ale tendencja wzrostowa w powstawaniu nowych programów opieki nad zabytkami nie zapewniała ochrony strategicznej, programowej dziedzictwa regionalnego na zdecydowanej większości obszarów w województwie. Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami nałożyła na samorządy obowiązek sporządzania programów opieki nad zabytkami także na poziomie lokalnym. Mimo obowiązku ustawowego, do końca 2011 roku, niemal 90% gmin i ponad 85% powiatów w województwie nie opracowało i nie przyjęło dokumentów sprzyjających ochronie krajobrazu kulturowego i lokalnego dziedzictwa. (str.92)

W okresie poddanym sprawozdawczości rocznie średnio tylko 39% małopolskich gmin wraz z miastami na prawach powiatu zagwarantowało środki w swoich budżetach w dziale 921 – Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego [na ochronę zabytków]. Zdecydowana większość gmin nie wydatkowała na ochronę małopolskiej przestrzeni kulturowej w tym okresie żadnych środków, tym samym nie udzielała wsparcia właścicielom zabytków położonych na terenie danej gminy oraz nie remontowała swoich zabytkowych własności. […] Kraków, w ramach Narodowego Funduszu Rewaloryzacji Zabytków Krakowa, w latach 2010-2011 otrzymał w sumie ponad 84 mln zł. To ogromne wsparcie udzielane właścicielom zabytków położonych na terenie administracyjnym miasta Krakowa i wysokie średnie kwoty dotacji udzielanych przez Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa (334 tys. zł i 231 tys. zł). Z budżetu Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wydatkowano w tym samym okresie dwóch lat na region łącznie tylko ponad 11 mln zł, z budżetu samorządu województwa ponad 8,5 mln zł, a z budżetu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (na samą Małopolskę) ponad 6 mln zł. Dużym wsparciem dla regionu były też fundusze unijne. Wartość zawartych umów na dofinansowanie w okresie poddanym sprawozdawczości – w samym tylko Działaniu 3.2 Schemat A – Dziedzictwo kulturowe i rewaloryzacja układów przestrzennych Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2010-2011 – wyniosła ponad 110 mln zł. (str.95)

Wiele obiektów zabytkowych było zagospodarowanych i wykorzystywanych do pełnienia funkcji turystycznych, kulturalnych, edukacyjnych lub społecznych. Wiele przestrzeni zabytkowych stanowiło także miejsce spotkań i wydarzeń kulturalnych, koncertów, warsztatów i szkoleń. Małopolska Organizacja Turystyczna w ramach realizacji projektu pn. Otwarty Szlak Architektury Drewnianej udostępniła w okresie sezonu turystycznego zwiedzającym i odwiedzającym nasze województwo ogółem w latach 2010-2011 aż 110 zabytków ujętych na Szlaku Architektury Drewnianej. Na koniec okresu poddanego sprawozdawczości odnotowano istnienie 70 obiektów zabytkowych (to jest ok. 23% wszystkich obiektów) oferujących usługi konferencyjne z dobrze przygotowanym zapleczem do ich organizacji. (str.96)

Istotnym wyzwaniem jest lepsza koordynacja mechanizmów finansowych umożliwiających renowacje zabytków ze strategicznymi programami ich ochrony (na poziomie regionalnym i lokalnym). W gminach w większości one nawet nie powstały! Sami właściciele obiektów zabytkowych w coraz większym stopniu potrafią „wynaleźć” system ich utrzymania prowadząc restauracje, centra konferencyjne i rozrywkowe, pensjonaty, galerie handlowe, itp. Znamienne są te dobre przykłady, jednak gminy w większym stopniu powinny być aktywne na polu ochrony zabytków z „nieujawniającymi się” właścicielami.

Zapraszamy do zapoznania się z pełną wersją sprawozdania.

]]>
http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2013/01/04/sprawozdanie-z-realizacji-w-latach-2010-2011-wojewodzkiego-programu-opieki-nad-zabytkami-w-malopolsce-na-lata-2010-2013/feed/ 0
Poradnik dla planistów i samorządów lokalnych w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego i zabytków http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2012/04/30/poradnik-dla-planistow-i-samorzadow-lokalnych-w-zakresie-ochrony-dziedzictwa-kulturowego-i-zabytkow/ http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2012/04/30/poradnik-dla-planistow-i-samorzadow-lokalnych-w-zakresie-ochrony-dziedzictwa-kulturowego-i-zabytkow/#comments Mon, 30 Apr 2012 14:08:21 +0000 http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/?p=3850 czytaj więcej]]> W Zakopanem 27 kwietnia odbyła się konferencja Zakopane – przywracanie świetności w ramach obchodów Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków. Gazeta Wyborcza Kraków własną relację z tego spotkania opatrzyła tytułem Grunt cenniejszy niż zabytkowe wille. Tak znika dawne Zakopane:

Wczoraj w zakopiańskim magistracie zastanawiano się na konferencji zorganizowanej z inicjatywy podhalańskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, jak przeciwdziałać temu zjawisku. – To naturalne, że jeśli miasto się rozwija, to rosną w nim ceny gruntów. Nieraz dzieje się tak, że cena gruntu przekracza wartość materialną stojącego na nim budynku. Tak się dzieje właśnie w Zakopanem – zauważył Janusz Sepioł, senator, architekt i historyk sztuki. – Plan minimum dla Zakopanego to ochrona poszczególnych, wyjątkowo cennych obiektów. Ale powinniśmy się postarać o całościową ochronę większych kompleksów, na przykład ul. Kościeliskiej, Kuźnic czy szlaku Witkiewicza. Zakopane powinno wystąpić do rządu za pośrednictwem ministra kultury o objęcie indywidualnym programem dla miast o szczególnej wartości kulturalnej i historycznej. Ale żeby złożyć taki wniosek, pierwsze same władze Zakopanego i jego mieszkańcy muszą się wykazać determinacją w ratowaniu swojego dziedzictwa – postulował senator. (źródło: Gazeta Kraków)

Willa Oksza, Zakopane, fot. J. Możdżyński, Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego w Zakopanem

Opracowanie i wdrożenie całościowego planu ochrony zabytków i dziedzictwa kulturowego jest niezwykle skomplikowanym przedsięwzięciem. Wymaga współpracy służb konserwatorskich, planistów samorządowych, mieszkańców, specjalistów od zarządzania krajobrazem kulturowym, osób i instytucji profesjonalnie zajmujących się finansowaniem projektów rewitalizacyjnych i konserwatorskich. Na przykładzie Zakopanego można wskazać główne wyzwania:

  • opracowanie miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, które powinny ujmować problematykę ochrony dziedzictwa kulturowego i zabytków;
  • tworzenie i zarządzanie parkami kulturowymi obejmującymi najcenniejsze obszary krajobrazowe i zabytkowe
  • posiadanie aktualnej ewidencji zabytków, współpraca z właścicielami zabytków przy ich renowacjach, adaptacjach, remontach;
  • posiadanie wzorników architektonicznych pokazujących dozwolone rozwiązania dla nowych budynków i układów przestrzennych;
  • posiadanie planu finansowania ochrony zabytków oraz narzędzi wsparcia dla prywatnych właścicieli zabytków.

Równocześnie bardzo istotna jest edukacja architektoniczna i przestrzenna wzmacniająca w lokalnym środowisku znaczenie ładu i porządku urbanistycznego.

Narodowy Instytut Dziedzictwa przygotował dobry poradnik (skierowany przede wszystkim do planistów i samorządów lokalnych) w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego i zabytków:

Niniejszy Poradnik ma za zadanie wsparcie projektantów opracowań planistycznych sporządzanych przez samorząd gminny w realizacji obowiązku wprowadzenia do tych opracowań zasad ochrony dziedzictwa i krajobrazu kulturowego oraz zabytków. Ponadto ma umożliwić samorządom gminnym przeprowadzaną pod tym kątem ocenę opracowań planistycznych w trakcie ich wykonywania. (źródło: wstęp do publikacji)

Zapraszamy do korzystania z tej publikacji.

]]>
http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2012/04/30/poradnik-dla-planistow-i-samorzadow-lokalnych-w-zakresie-ochrony-dziedzictwa-kulturowego-i-zabytkow/feed/ 0
Ochrona krajobrazu przyrodniczego i kulturowego a rozwój cywilizacyjny http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2012/04/17/ochrona-krajobrazu-przyrodniczego-i-kulturowego-a-rozwoj-cywilizacyjny/ http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2012/04/17/ochrona-krajobrazu-przyrodniczego-i-kulturowego-a-rozwoj-cywilizacyjny/#comments Tue, 17 Apr 2012 14:22:04 +0000 http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/?p=3821 czytaj więcej]]> Serdecznie zapraszamy do przeczytania opracowania Ochrona krajobrazu przyrodniczego i kulturowego a rozwój cywilizacyjny, w którym znajduje się zapis debaty przeprowadzonej w kwietniu 2011 roku w ramach Forum Debaty Publicznej.

Forum Debaty Publicznej jest formą konsultacji społecznych Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego. Zadaniem forum jest wypracowanie propozycji konkretnych zmian legislacyjnych w istotnych dla kraju kwestiach, które doprowadzą do modernizacji Polski. (źródło: prezydent.pl)

Jednym z paneli tematycznych jest Twórczość, dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze bogactwem Polski, w ramach którego odbyła się debata na temat krajobrazu kulturowego i przyrodniczego.

Tezy do spotkania przygotowane przez Krzysztofa Worobca ze Stowarzyszenia na rzecz Ochrony Krajobrazu Kulturowego Mazur „Sadyba”:

W Polsce brak jest całościowej ochrony krajobrazu. Chronione są tylko poszczególne jego elementy. Brak jest całościowej i przejrzystej ochrony zarówno krajobrazu „charakteryzującego się wyjątkowym pięknem, jak i obszarów pospolitych”. Prawo ochrony przyrody przewiduje kilka form ochrony powierzchniowej (parki narodowe, krajobrazowe, obszary krajobrazu chronionego), ale skupia się tylko na przyrodzie. Prawo dotyczące zabytków przewiduje ochronę „wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi” poprzez tworzenie parków kulturowych. Planowanie przestrzenne zawężane jest do małych obszarów, jest krótkookresowe, często inspirowane presją inwestorów oraz innymi naciskami. Stąd plany zagospodarowania w sąsiednich gminach mogą zawierać sprzeczne zapisy dotyczące tego samego krajobraz. Brak jest kontroli przeobrażeń krajobrazu miast (ich rozrostu) i wsi. W Polsce nie ma organu odpowiedzialnego całościowo za gospodarkę przestrzenną (co jest w Europie ewenementem) oraz za krajobraz z jego wszystkimi elementami.

W Polsce odbiór społeczny wszelkich form ochrony jest bardzo zły, a wszystkie formy ochrony powierzchniowej mające w nazwie „park” są postrzegane jako „hamulec rozwoju”. Opina taka powszechna jest także wśród samorządów lokalnych, i dlatego wszelkie inicjatyw zmierzające do ustanowienie nowych „parków” są traktowane jako próba wstrzymania rozwoju. Dowodem na to może być prób powiększenia Białowieskiego Parku Narodowego, a w skali lokalnej niemożność utworzenia od 2004 r. na Mazurach Starowierskiego Parku Kulturowego, mającego chronić wyjątkowy cenny zespół wiosek (unikalny w Polsce i Europie) i świadectwo zanikającej kultury starowierskiej. Kuriozalnym przykładem niechęci samorządów do nowych form ochrony jest przyjęte jednogłośnie (i wbrew wszelkim zasadom demokracji) oświadczenie Rady Miejskiej Ruciane – Nida z 30 kwietnia br., w którym stwierdzono, że Rada „sprzeciwia się podejmowaniu przez organizacje pozarządowe działań mających na celu utworzenie Mazurskiego Parku Narodowego” oraz „sprzeciwia się wszelkim działaniom Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej, reprezentowanego przez Pana Krzysztofa Worobca, zmierzającym do zmiany art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004r. o ochronie przyrody poprzez zniesienie prawa weta jakim obecnie dysponują samorządy lokalne w zakresie tworzenia parków narodowych oraz zmiany ich granic”

Niezbędne jest podjęcie ogólnopolskiej kampanii edukacyjno – uświadamiającej promującej wszelkie formy ochrony oraz potrzebę całościowej ochrony krajobrazu. W 2004 r. Polska ratyfikowała Europejską Konwencję Krajobrazową z 20 października 2000 r., w której stwierdzono m.in., że „ krajobraz przyczynia się do tworzenia kultur lokalnych oraz że jest on podstawowym komponentem europejskiego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, przyczyniając się do dobrobytu ludzi i konsolidacji europejskiej tożsamości.” Niestety do tej pory nie powstał żadne krajowe dokumenty wdrążający te zapisy (może powinna powstać „ustawa o ochronie krajobrazu”?). Niezbędne są działania na rzecz wdrożenia Europejskiej Konwencji Krajobrazowej, bo jak stwierdzono w jej preambule: „krajobraz jest kluczowym elementem dobrobytu całości społeczeństwa i jednostek oraz że jego ochrona, a także gospodarka i planowanie niesie w sobie prawa i obowiązki dla każdego człowieka”!

Dlatego apeluję o podjecie (pod patronatem Pana Prezydenta?) działań w tych dwóch kwestiach!

W publikacji znajdują się ponadto teksty prof. Jacka Purchli, prof. Andrzeja Mencwela i wielu innych.

]]>
http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2012/04/17/ochrona-krajobrazu-przyrodniczego-i-kulturowego-a-rozwoj-cywilizacyjny/feed/ 0